Zbog povoljnog
položaja i ostalih karakteristika (suva pećina, zatvorena, tekuća voda
i dr.), čovek je od davnina koristio Lazarevu pećinu kao stanište.
Prva
istraživanja potiču od F. Hofmana , koji je pronašao orudja i komade
posudja i to u horizontu u kome se nalaze kosti pećinskog medveda.
Slične
ostatke materijalne kulture otkrio je J. Cvijić .
Na osnovu
detaljnih arheoloških istraživanja ( 1963,1964 i 1968) u Ulaznoj
dvorani , utvrdjeno je da Lazareva pećina pretstavlja jedno od
najznačajnijih arheoloških nalazišta u Srbiji. U pećini su otkrivena
tri kulturna horizonta , po N. Tasiću .
Najstarije
naselje pripada bakarnom dobu (prelaz iz 4. u 3. milenijum, tj , pre
oko 5 000 godina). Tada je Lazareva pećina bila metalurški centar, u
kome su izradjivani predmeti od bakra i eksportovani na susedna
tržišta. U pećini je otkopano 50 celih ili fragmentalnih predmeta od
bakra: dleta, šila, igle, pljosnate sekire, ukrasni predmeti i sl., kao
i veći broj celih ili fragmentalnih posuda od pečene zemlje i najzad
predmeta od kostiju divljih životinja : šila, dleta , noževi i dr.
Srednji
kulturni sloj nastavlja se na prethodni i pripada bronzanom dobu . Na
početku tog doba , dolazi do smene stanovništva i Lazareva pećina
postaje značajna lovačka stanica u kojoj su izradjivane alatke od
kostiju ulovljenih životinja, prvenstveno od jelenskih rogova . Takodje
su otkrivene izradjevine od pečene zemlje, ukrašene linijama, tačkastim
ubodima i nalepcima.
Početkom
bronzanog doba dolazi do iznenadnog prekida u korišćenju pećine, koji
je trajao više od 1000 godina - sve do dolaska Tračana i Ilira .
Najmladje
naselje počinje oko 4. do 5. veka pre nove ere. Za njega je
karakterističan povratak bakru - glavnom rudnom bogatstvu ovog kraja .U
tom periodu u Lazarevoj pećini liju se razni predmeti od bronze :
noževi, koplja, dleta i dr., a posebno ukrasni predmeti : igle sa
ukrašenim glavama, kopče u obliku romba sa donjim delom za
pričvršćivanje, prstenje od navijene bronzane žice, ukrasi za kosu
itd.Takodje su zastupljeni koštani predmeti : igle, drške za noževe i
dr., kao i predmeti od keramike, dobre izrade, crne boje, odlično
uglačane.Najvredniji nalaz iz tog perioda je jedan kompletan bronzani
pojas, koji se sastojao iz osam članaka i preko 60 spiralnih ukrasnih
detalja. Prema N. Tasiću, trgovačke veze žitelja Lazareve pećine
dopirale su do obala Egejskog mora.
Posle
ovog zlatnog perioda, Lazareva pećina je bila stanište ili sklonište
samo povremeno, naročito za vreme Turaka.
Kada je
počelo uredjenje Lazareve pećine (1953 ), u Ulaznoj dvorani bile su
postavljene vitrine sa arheološkim i paleontološkim zbirkama.Medjutim,
potpuno izmenjena klima štetno je uticala na eksponate, pa su odneti u
Bor. Posle zatvaranja ulaza u pećinu, kako je predvidjeno projektom
eksponati će biti opet vraćeni u Ulaznu dvoranu, ali ovog puta u
odgovarajući ambijent.
